"Τα Μαθηματικά στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης" - Η δημόσια διάλεξη του Terence Tao στο International Congress of Mathematicians 2026

 

Τι σημαίνει να μελετάμε μαθηματικά στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Μπορεί μια μηχανή να ανακαλύψει νέα μαθηματικά; Μπορεί να αποδείξει ένα θεώρημα; Μπορεί να καταλάβει μια μαθηματική ιδέα; Και, κυρίως, αν οι μηχανές μπορούν όλο και περισσότερο να λύνουν μαθηματικά προβλήματα, τι θα σημαίνει στο μέλλον να μαθαίνει και να κάνει μαθηματικά ένας άνθρωπος;

Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας διάλεξης “Mathematics in the Age of AI” του Terence Tao, η οποία πραγματοποιήθηκε στις 24 Ιουλίου 2026, στο πλαίσιο του International Congress of Mathematicians (ICM 2026) στη Φιλαδέλφεια. Το ICM είναι το μεγαλύτερο διεθνές συνέδριο μαθηματικών και πραγματοποιείται κάθε τέσσερα χρόνια.

Η διάλεξη έχει πλέον ανέβει ολόκληρη στο YouTube:

 

Ο Tao έχει επίσης δημοσιεύσει τις επίσημες διαφάνειες της διάλεξης, οι οποίες είναι διαθέσιμες ελεύθερα και αποτελούν ένα εξαιρετικό συνοδευτικό υλικό για την παρακολούθηση του βίντεο.

Στη διάλεξή του, ο Terence Tao, ένας από τους σημαντικότερους μαθηματικούς της εποχής μας και κάτοχος του Μεταλλίου Fields, δεν επιχειρεί να προβλέψει απλώς αν η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) θα «αντικαταστήσει» τους μαθηματικούς. Θέτει ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα: πώς πρέπει να ανταποκριθεί συνολικά η μαθηματική κοινότητα στην εμφάνιση των σύγχρονων συστημάτων ΤΝ και στις πραγματικές -αλλά και στις υποτιθέμενες- ικανότητές τους να εκτελούν μαθηματικές εργασίες;

 

Μια νέα «κρίση των θεμελίων»;

Στην αρχή της ομιλίας του ο Tao κάνει μια ιστορική αναδρομή. Για αιώνες, τα μαθηματικά λειτουργούσαν πάνω σε θεμέλια τα οποία οι ίδιοι οι μαθηματικοί δεν χρειαζόταν να εξετάζουν συνεχώς. Ερωτήματα όπως «Τι είναι ένα σύνολο;», «Τι είναι ένας αριθμός;», «Τι είναι το άπειρο;» ή «Ποια είναι τα αξιώματα των μαθηματικών;» είχαν σε μεγάλο βαθμό παραμείνει στο περιθώριο της καθημερινής μαθηματικής πρακτικής.

Στις αρχές, όμως, του 20^ού αιώνα, η εμφάνιση παραδόξων, όπως το παράδοξο του Russell, και αργότερα τα θεωρήματα μη πληρότητας του Gödel, προκάλεσαν μια βαθιά κρίση. Οι μαθηματικοί αναγκάστηκαν να εξετάσουν πολύ πιο προσεκτικά τις ίδιες τις βάσεις πάνω στις οποίες οικοδομούσαν τα μαθηματικά.

Το αποτέλεσμα αυτής της κρίσης ήταν, τελικά, θετικό: δημιουργήθηκε ένα ρητό, αυστηρό και τυποποιημένο θεμελιακό πλαίσιο, μέσα στο οποίο τα σύγχρονα μαθηματικά μπορούν να αναπτύσσονται με μεγάλη ασφάλεια.

Ο Tao θεωρεί ότι ίσως σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια ανάλογη περίοδο αναστάτωσης, καθώς η ΤΝ μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε τι θεωρούμε καλή μαθηματική εργασία, πώς παράγεται η μαθηματική γνώση, πώς ελέγχεται, πώς μοιράζεται και ποια είναι τελικά η αξία της ανθρώπινης συμβολής στα μαθηματικά.

Ο ίδιος ο Tao μιλά χαρακτηριστικά για μια «κρίση στα θεμέλια των μαθηματικών αξιών και πρακτικών». Και εκτιμά ότι, αν εξετάσουμε και κωδικοποιήσουμε προσεκτικά τις νέες αυτές πρακτικές, η μαθηματική κοινότητα μπορεί να βγει από αυτή την περίοδο ισχυρότερη και πιο ανθεκτική.

 

Απόδειξη που φαίνεται σωστή ή απόδειξη που είναι ελεγμένη;

Ένα άλλο κεντρικό θέμα της διάλεξης είναι το formal verification, η τυπική επαλήθευση των μαθηματικών αποδείξεων.

Η παραδοσιακή μαθηματική απόδειξη είναι γραμμένη για ανθρώπους. Περιέχει συχνά βήματα που ο συγγραφέας θεωρεί προφανή και τα οποία ο αναγνώστης καλείται να συμπληρώσει νοητά. Αυτό λειτουργεί επειδή οι μαθηματικοί είναι εκπαιδευμένοι να ελέγχουν τέτοιες αποδείξεις.

Όμως η ΤΝ δημιουργεί ένα νέο πρόβλημα: μπορεί να παράξει μια εξαιρετικά πειστική μαθηματική εξήγηση που περιέχει ένα λάθος. Εδώ τα συστήματα τυπικής απόδειξης, όπως το Lean, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η βασική ιδέα είναι απλή: δεν αρκεί μια απόδειξη να φαίνεται σωστή, πρέπει να μπορεί να ελεγχθεί μηχανικά.

Έτσι δημιουργείται ένα πολύ ενδιαφέρον σχήμα:

AI: προτείνει μια απόδειξη → Σύστημα formal verification: ελέγχει την απόδειξη.

Η ΤΝ μπορεί, επομένως, να αναλάβει ολοένα μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής μαθηματικού υλικού, ενώ ένα ανεξάρτητο τυπικό σύστημα μπορεί να ελέγχει αν το τελικό αποτέλεσμα είναι πράγματι έγκυρο. Αυτό δεν κάνει τα μαθηματικά λιγότερο αυστηρά. Ίσως, αντίθετα, να τα κάνει αυστηρότερα από ποτέ.

 

Προς ένα νέο μοντέλο μαθηματικής συνεργασίας

Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες του Tao. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας τους, τα μαθηματικά είχαν ως βασική μονάδα τον άνθρωπο: ένας μαθηματικός ή μια μικρή ομάδα μαθηματικών σκεφτόταν ένα πρόβλημα, έγραφε μια απόδειξη και δημοσίευε τα αποτελέσματα.

Σήμερα αυτό το μοντέλο αρχίζει να αλλάζει. Μπορούμε να φανταστούμε ένα τεράστιο συνεργατικό οικοσύστημα στο οποίο συμμετέχουν:

μαθηματικοί + AI + βάσεις μαθηματικής γνώσης + συστήματα τυπικής απόδειξης + διαδικτυακές κοινότητες.

Η ΤΝ μπορεί να δημιουργεί και να εξετάζει τεράστιο αριθμό πιθανών διαδρομών. Τα formal systems μπορούν να ελέγχουν τις αποδείξεις. Οι μαθηματικοί μπορούν να επιλέγουν τις ενδιαφέρουσες ιδέες και να δίνουν νόημα στα αποτελέσματα.

 

Τι μένει λοιπόν για τον μαθηματικό;

Αν η ΤΝ αναλάβει όλο και περισσότερες τεχνικές εργασίες, θα μπορούσε κάποιος να ρωτήσει: Τι θα κάνει τότε ο μαθηματικός;

Ίσως ακριβώς τα πράγματα που είναι δυσκολότερο να αυτοματοποιηθούν...

• Να επιλέγει τα σημαντικά προβλήματα.
• Να αναγνωρίζει μια ενδιαφέρουσα ιδέα.
• Να δημιουργεί νέες έννοιες.
• Να αποφασίζει ποια από τις πολλές πιθανές διαδρομές αξίζει να ακολουθηθεί.
• Να κατανοεί τη σημασία ενός αποτελέσματος.
• Να συνδέει διαφορετικούς κλάδους των μαθηματικών.
• Και, πάνω απ' όλα, να κρίνει.

Γιατί όταν μια μηχανή μπορεί να παράγει εκατοντάδες πιθανές λύσεις, το σημαντικό ερώτημα θα είναι πλέον: «Ποια λύση αξίζει να κρατήσουμε και γιατί;».

 

Και τι σημαίνουν όλα αυτά για την εκπαίδευση;

Ίσως εδώ να βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον ερώτημα για όλους όσοι διδάσκουμε μαθηματικά. Αν μια εφαρμογή ΤΝ μπορεί να λύσει μια άσκηση, να γράψει μια απόδειξη ή να εξηγήσει ένα θεώρημα, τότε πρέπει να επανεξετάσουμε τι ακριβώς θέλουμε να μάθει ο μαθητής.

Για δεκαετίες έχουμε συνδέσει τη μαθηματική μάθηση με την ικανότητα να παράγουμε τη σωστή απάντηση. Όμως η ΤΝ κάνει αυτή την ικανότητα όλο και λιγότερο αποκλειστικά ανθρώπινη. Ίσως, επομένως, χρειάζεται να δώσουμε ακόμη μεγαλύτερη έμφαση σε ερωτήματα όπως:

• Γιατί επιλέξαμε αυτή τη μέθοδο;
• Πώς ξέρουμε ότι η απάντηση είναι σωστή;
• Μπορούμε να διατυπώσουμε μια εικασία;
• Μπορούμε να εξηγήσουμε μια απόδειξη με δικά μας λόγια;
• Μπορούμε να εντοπίσουμε το λάθος σε μια φαινομενικά σωστή λύση;
• Μπορούμε να συγκρίνουμε δύο διαφορετικές λύσεις και να κρίνουμε ποια είναι καλύτερη;

Με άλλα λόγια, η πρόκληση της ΤΝ ίσως μας αναγκάζει να μετακινηθούμε από το: «Μπορώ να λύσω την άσκηση;» στο: «Μπορώ να σκεφτώ μαθηματικά;». Και αυτό μπορεί να είναι μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε τι ακριβώς σημαίνει μαθηματική σκέψη.

Η διάλεξη του Terence Tao είναι, κατά τη γνώμη μας, μια πρόσκληση για να σκεφτούμε σε βάθος και να αναρωτηθούμε: «Σε μια εποχή όπου οι μηχανές μπορούν να κάνουν ολοένα περισσότερα μαθηματικά, τι είναι αυτό που κάνει τα μαθηματικά ανθρώπινα;».

Γρίφος: Ο απογραφέας και οι 3 κόρες

Ένας απογραφέας ρώτησε μια μητέρα για τα παιδιά της.

-Έχω τρεις κόρες. Οι ηλικίες τους είναι φυσικοί αριθμοί και το γινόμενό τους είναι 36, είπε η μητέρα.

-Αυτό δεν μου αρκεί, απάντησε ο απογραφέας.

-Θα μπορούσα να σου πω και το άθροισμα των ηλικιών τους, όμως ούτε τότε θα μπορούσες να τις βρεις.

-Θα ήθελα μια ακόμη πληροφορία.

-Εντάξει. Η μεγαλύτερη κόρη μου έχει πράσινα μάτια, συμπλήρωσε η μητέρα. 

-Τώρα ξέρω τις ηλικίες τους! 

Ποιες είναι οι ηλικίες των τριών κοριτσιών; 

130 χρόνια από τη γέννηση του Πιαζέ: Ένα διαχρονικό μήνυμα

Σαν σήμερα, στις 9 Αυγούστου 1896, γεννιέται ο Ζαν Πιαζέ (Jean Piaget)✨ 

Ο Ελβετός φιλόσοφος, βιολόγος και ψυχολόγος, θεμελιωτής της θεωρίας της γνωστικής ανάπτυξης, επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη μάθηση και τη διδασκαλία. Μεταξύ άλλων, σχετίζεται και με την εμφάνιση του κονστρουκτιβισμού, μιας προσέγγισης σύμφωνα με την οποία η γνώση οικοδομείται ενεργά από τον άνθρωπο, μέσω της εμπειρίας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Ένα από τα πιο διαχρονικά του μηνύματα παραμένει επίκαιρο - παρά τις έντονες αλλαγές στην παιδεία- ιδιαίτερα για όσους αγαπούν τα Μαθηματικά και την εκπαίδευση:

«Τα παιδιά θα πρέπει να μπορούν να κάνουν τους δικούς τους πειραματισμούς και τη δική τους "έρευνα". Οι δάσκαλοι, φυσικά, μπορούν να τα καθοδηγήσουν παρέχοντάς τους τα κατάλληλα υλικά, αλλά το ουσιαστικό είναι ότι για να καταλάβει κάτι ένα παιδί πρέπει να το κατασκευάσει μόνο του, να το "επανεφεύρει". Κάθε φορά που διδάσκουμε κάτι σε ένα παιδί, το εμποδίζουμε να το εφεύρει μόνο του. Από την άλλη, αυτό που του επιτρέπουμε να ανακαλύψει μόνο του, θα μείνει μαζί του ορατό για το υπόλοιπο της ζωής του».
— Ζαν Πιαζέ
(9 Αυγούστου 1896 – 16 Σεπτεμβρίου 1980)

💡 Ίσως αυτή να είναι μία από τις σημαντικότερες υπενθυμίσεις για κάθε εκπαιδευτικό: η πραγματική γνώση δεν μεταδίδεται έτοιμη… οικοδομείται μέσα από την ανακάλυψη, τον πειραματισμό και τη σκέψη.

Η Εικασία του Ιακωβιανού: ένα άλυτο πρόβλημα 87 ετών που λύγισε από την Τεχνητή Νοημοσύνη

 

Για σχεδόν έναν αιώνα, η Εικασία του Ιακωβιανού (Jacobian Conjecture) αποτελούσε ένα από τα πιο διάσημα άλυτα προβλήματα της Αλγεβρικής Γεωμετρίας. Από το 1939, οι μαθηματικοί προσπάθησαν να την αποδείξουν είτε να την καταρρίψουν, χωρίς επιτυχία.

Πριν από λίγες μέρες, όμως, μια είδηση προκάλεσε τεράστια αίσθηση στον μαθηματικό κόσμο. Ο 34χρονος μαθηματικός Levent Alpöge, ερευνητής της εταιρίας Τεχνητής Νοημοσύνης Anthropic και πρώην μέλος του Society of Fellows του Harvard, ανακοίνωσε ότι, με τη βοήθεια του μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης Claude Fable 5, βρήκε ένα αντιπαράδειγμα που δείχνει ότι η περίφημη εικασία είναι λανθασμένη. Πρόκειται πλέον για μία από τις σημαντικότερες στιγμές στην ιστορία της αλληλεπίδρασης μεταξύ Μαθηματικών και Τεχνητής Νοημοσύνης.

 

Τι είναι η Εικασία του Ιακωβιανού;

Η εικασία πήρε το όνομα του Γερμανού μαθηματικού Carl Gustav Jacob Jacobi και αρχικά είχε διατυπωθεί στις 2 διαστάσεις, από τον Ludwig Krauss το 1884. Η σύγχρονη εκδοχή που αφορά τις \(n\) διαστάσεις διατυπώθηκε το 1939 από τον Γερμανό μαθηματικό Ott-Heinrich Keller και αφορά πολυωνυμικές συναρτήσεις πολλών μεταβλητών. Με πολύ απλά λόγια, εξετάζει το εξής ερώτημα:

Αν μια πολυωνυμική απεικόνιση \(F:\mathbb{C}^n\rightarrow\mathbb{C}^n\)
έχει σταθερή μη μηδενική Ιακωβιανή ορίζουσα, τότε είναι αντιστρέψιμη με πολυωνυμική αντίστροφη;

Ισχύει ότι αν η Ιακωβιανή ορίζουσα μιας πολυωνυμικής συνάρτησης είναι μια μη μηδενική σταθερά, τότε, σύμφωνα με το θεώρημα της αντίστροφης απεικόνισης του λογισμού πολλών μεταβλητών, η συνάρτηση διαθέτει τοπική ομαλή αντίστροφη γύρω από κάθε σημείο. Η Εικασία του Ιακωβιανού ισχυριζόταν ότι αυτή η τοπική αντιστρεψιμότητα αρκεί ώστε η απεικόνιση να διαθέτει μια καθολική αντίστροφη (σε ολόκληρο το χώρο), η οποία μάλιστα να είναι πολυωνυμική.

Η πρόταση αυτή φαίνεται εξαιρετικά φυσική, όμως αποδείχθηκε εντυπωσιακά δύσκολο να επαληθευτεί. Για παράδειγμα, το 1980 ο Stuart Sui-Sheng Wang απέδειξε ότι η εικασία του Ιακωβιανού ισχύει για πολυώνυμα βαθμού 2.

 

Ένα απλό παράδειγμα

Η συνάρτηση

\(u=x^2+y+x, \qquad

v=x^2+y\)

έχει Ιακωβιανή ορίζουσα

\(
J_F=
\begin{vmatrix}
1+2x & 1\
2x & 1
\end{vmatrix}
=1.
\)

Η αντίστροφή της είναι

\(
x=u-v,\qquad
y=v-(u-v)^2,
\)

η οποία είναι επίσης πολυωνυμική.

Αυτό ακριβώς το είδος των παραδειγμάτων είναι που έκανε την εικασία να φαίνεται εύλογη.

Αντίθετα, η συνάρτηση

\(
u=2x^2+y,\qquad
v=x^2+y
\)

έχει Ιακωβιανή

\(
J_F=2x,
\)

η οποία δεν είναι σταθερή, και η αντίστροφη περιέχει τετραγωνική ρίζα, άρα δεν είναι πολυώνυμο.

 

Γιατί ήταν τόσο σημαντική;

Η Εικασία του Ιακωβιανού δεν ήταν απλώς ένα ακόμη ανοιχτό πρόβλημα. Ήταν ένας κόμβος που συνέδεε την αλγεβρική γεωμετρία με τη θεωρία πολυωνύμων, τη μεταθετική άλγεβρα και τη θεωρία δυναμικών συστημάτων. Το 1998, ο διάσημος μαθηματικός Stephen Smale την συμπεριέλαβε στον περίφημο κατάλογο με τα σημαντικότερα μαθηματικά προβλήματα του 21^ου αιώνα.

 

Η ανακοίνωση που αιφνιδίασε τους πάντες

Στις 20 Ιουλίου 2026, λίγο μετά τον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου, ο Levent Alpöge δημοσίευσε στο X ένα λιτό μήνυμα ότι η Εικασία του Ιακωβιανού δεν ισχύει, συνοδευόμενο από μία πολυωνυμική συνάρτηση ως αντιπαράδειγμα.

Η συνάρτηση αυτή έχει σταθερή Ιακωβιανή ορίζουσα, ίση με \(-2 \neq 0\), αλλά «στέλνει» τρία διαφορετικά σημεία στο ίδιο σημείο. Επομένως δεν είναι “1-1” και συνεπώς δεν έχει αντίστροφη συνάρτηση.

Η ανάρτηση του Alpöge στο X

Στα Μαθηματικά, ένα μόνο σωστό αντιπαράδειγμα αρκεί για να καταρρίψει μια γενική εικασία. Το εντυπωσιακό είναι ότι ο Alpöge δήλωσε ότι το αντιπαράδειγμά του βρέθηκε με τη βοήθεια του Claude Fable 5.

 

Έχει αποδειχθεί οριστικά ότι η εικασία είναι ψευδής;

Η ανακοίνωση του Alpöge δεν πέρασε πρώτα από την κλασική διαδικασία δημοσίευσης σε επιστημονικό περιοδικό, αλλά παρουσιάστηκε δημόσια μέσω ανάρτησης στο X. Ωστόσο, από τότε αρκετοί μαθηματικοί επαλήθευσαν τους υπολογισμούς, δημιουργήθηκαν επίσημες τυπικές επαληθεύσεις (formal verification) σε συστήματα όπως το Lean και το Isabelle/HOL και εμφανίστηκαν ήδη νέες ερευνητικές εργασίες που βασίζονται στο συγκεκριμένο αντιπαράδειγμα και επεκτείνουν τα αποτελέσματά του. Αξιοσημείωτη είναι η εργασία του Terence Tao. Αν και η τυπική διαδικασία δημοσίευσης σε επιστημονικό περιοδικό βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, η μαθηματική κοινότητα αντιμετωπίζει πλέον την Εικασία του Ιακωβιανού ως καταρριφθείσα για όλες τις διαστάσεις \(n \geq 3\). Το πρόβλημα παραμένει ανοιχτό στις 2 διαστάσεις!

Ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα είναι ότι η συγκεκριμένη απεικόνιση δεν αποτυγχάνει να είναι αντιστρέψιμη μόνο σε ένα «τυχαίο» παράδειγμα. Μεταγενέστερες αναλύσεις έδειξαν ότι πρόκειται για μια απεικόνιση γεωμετρικού βαθμού 3, δηλαδή είναι generically 3-to-1: για ένα γενικό (generic) σημείο της εικόνας (δηλαδή για όλα τα σημεία εκτός από ένα ειδικό αλγεβρικό υποσύνολο εξαιρέσεων) υπάρχουν τρία διαφορετικά στοιχεία τα οποία απεικονίζονται στο σημείο αυτό. Τα τρία σημεία που παρουσίασε ο Alpöge στην αρχική του ανακοίνωση αποτελούν απλώς ένα συγκεκριμένο παράδειγμα αυτής της πολύ βαθύτερης ιδιότητας.

Ένα άλλο άμεσο μαθηματικό συμπέρασμα είναι ότι καταρρέει και η Εικασία του Dixmier της μη μεταθετικής Άλγεβρας. Ήταν ήδη γνωστό ότι η Εικασία του Dixmier συνεπάγεται την Εικασία του Ιακωβιανού. Επομένως, αφού η δεύτερη αποδείχθηκε ψευδής μέσω του αντιπαραδείγματος του Alpöge, δεν μπορεί να ισχύει ούτε η πρώτη.

 

Η Τεχνητή Νοημοσύνη «έκανε μαθηματικά»;

Ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον ερώτημα. Ο καθηγητής Andrew Blumberg (Columbia University) επισήμανε ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε μια βαθιά θεωρητική απόδειξη που εξηγεί γιατί ισχύει κάτι και σε ένα αντιπαράδειγμα που απλώς δείχνει ότι μια πρόταση είναι λανθασμένη.

Η TN φαίνεται να είναι εξαιρετικά αποτελεσματική στην εξερεύνηση τεράστιων χώρων πιθανών πολυωνυμικών κατασκευών, κάτι που για έναν άνθρωπο θα απαιτούσε ίσως δεκαετίες δοκιμών. Το πώς ακριβώς οδηγήθηκε στο συγκεκριμένο αντιπαράδειγμα παραμένει αντικείμενο ενδιαφέροντος και μελέτης.

 

Τι σημαίνει αυτό για τα Μαθηματικά;

Η ιστορία αυτή δεν σημαίνει ότι οι μαθηματικοί αντικαθίστανται από τις μηχανές. Αντίθετα, δείχνει ότι η σχέση ανθρώπου και TN αλλάζει. Ο άνθρωπος θέτει τα ερωτήματα, διατυπώνει τις θεωρίες, ελέγχει την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων και κατανοεί τις βαθύτερες μαθηματικές ιδέες. Η TN μπορεί πλέον να λειτουργήσει ως ένας εξαιρετικά ισχυρός συνεργάτης στην αναζήτηση νέων παραδειγμάτων, αντιπαραδειγμάτων και πιθανών αποδείξεων.

Είναι πολύ πιθανό ότι τα επόμενα χρόνια θα δούμε ολοένα και περισσότερες σημαντικές μαθηματικές ανακαλύψεις να προκύπτουν από αυτή τη συνεργασία. Πράγματι, φαίνεται ότι τα Μαθηματικά εισέρχονται σε μια νέα εποχή, όπου η δημιουργική σκέψη των ανθρώπων και η υπολογιστική ισχύς της ΤΝ θα πορεύονται όλο και πιο στενά μαζί. Αλλά αυτό είναι μια άλλη συζήτηση…

"Η Συμμετρία και το Θηρίο"

 

Τα μαθηματικά εξελίσσονται αναζητώντας τη λύση σε μερικά σπουδαία προβλήματα, όπως είναι το Τελευταίο Θεώρημα του Φερμά ή η Εικασία του Πουανκαρέ. Ένα τέτοιο σπουδαίο πρόβλημα υπήρξε και η αναζήτηση του Θηρίου της συμμετρίας –μιας γιγάντιας χιονονιφάδας σε 196.884 διαστάσεις!

Μέσα από μια συναρπαστικά γοργή αφήγηση που εκτείνεται σε δύο αιώνες, ο Μαρκ Ρόναν εξιστορεί πώς μπόρεσαν οι επιστήμονες να κατανοήσουν τη συμμετρία. Αυτή η περιπέτεια ουσιαστικά ξεκίνησε τον 19^ο αιώνα από τον ιδιοφυή νεαρό Εβαρίστ Γκαλουά, ο οποίος έχασε τη ζωή του σε μονομαχία μόλις 21 ετών. Τη νύχτα πριν πεθάνει, κατέγραψε πυρετωδώς τις ανέκδοτες ανακαλύψεις του. Ο Γκαλουά χρησιμοποίησε τη συμμετρία για να κατανοήσει τις αλγεβρικές εξισώσεις και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπάρχουν θεμελιώδεις «δομικοί λίθοι» ή «άτομα συμμετρίας». Οι περισσότεροι από τους λίθους αυτούς εντάσσονται σε έναν πίνακα, παρόμοιο με τον περιοδικό πίνακα των χημικών στοιχείων. Οι μαθηματικοί, ωστόσο, έχουν εντοπίσει 26 εξαιρέσεις. Η μεγαλύτερη εξαίρεση ονομάστηκε «Θηρίο» ή «Τέρας». 

Ο Μαρκ Ρόναν, ο οποίος γνώρισε προσωπικά τους επιστήμονες που δούλεψαν πάνω σ’ αυτό το πρόβλημα, αποκαλύπτει ότι στην αρχή το Θηρίο διαφαινόταν μόνον αμυδρά. Αλλά όσο περισσότεροι μαθηματικοί ασχολούνταν μαζί του, τόσο σαφέστερη γινόταν η εικόνα του. Τελικά αποδείχθηκε πως ήταν κάτι υπέροχο, κάτι που παρέπεμπε σε βαθύτερες συνδέσεις ανάμεσα στη συμμετρία, τις ομάδες Lie, τη θεωρία χορδών, αλλά και τον ίδιο τον ιστό και τη δομή του σύμπαντος. 

Στην ίδια αναζήτηση των βαθύτερων συμμετριών ανήκει και η περίφημη ομάδα Lie E8, μια εξαιρετικά πολύπλοκη μαθηματική δομή με διάσταση 248. Το 2007, μια διεθνής ομάδα μαθηματικών ολοκλήρωσε την πλήρη περιγραφή της έπειτα από χρόνια εργασίας και εκτεταμένους υπολογισμούς, σε ένα επίτευγμα που θεωρήθηκε ορόσημο για τη σύγχρονη Άλγεβρα.

Τέσσερις νέοι μαθηματικοί βραβεύτηκαν με το Μετάλλιο Fields 2026

 

Το σπουδαίο βραβείο, που θεωρείται το Νόμπελ των Μαθηματικών, απονεμήθηκε φέτος σε τέσσερις ακαδημαϊκούς, μεταξύ των οποίων για πρώτη φορά δύο Κινέζοι.

Χθες το βράδυ, η Χονγκ Γουάνγκ έλαβε ένα τηλεφώνημα από τον Γάλλο πρόεδρο, Εμανουέλ Μακρόν. Η Γουάνγκ, μαζί με τον συνάδελφό της μαθηματικό, Γιου Ντενγκ, έγιναν από τους ελάχιστους Κινέζους ακαδημαϊκούς (και οι πρώτοι με προπτυχιακές σπουδές στην Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας μετά τον Σινγκ-Τουνγκ Γιάου το 1982) που κέρδισαν το περίβλεπτο Μετάλλιο Φιλντς, ή αλλιώς «Νόμπελ των Μαθηματικών», που απονέμεται κάθε τέσσερα χρόνια σε δύο, τρεις ή τέσσερις μαθηματικούς κάτω των 40 ετών ως αναγνώριση σπουδαίων επιτευγμάτων τους στη μαθηματική επιστήμη.

Οι άλλοι δύο συνάδελφοί τους που βραβεύτηκαν φέτος, είναι ο Τζον Πάρντον από τις ΗΠΑ και ο Τζέικον Τσίμερμαν από τον Καναδά, με καθέναν από τους τέσσερις να κερδίζει 15.000 καναδικά δολάρια (10.500 δολάρια ΗΠΑ). Ο Πάρντον βραβεύθηκε για την συνεισφορά του στη συμπλεκτική γεωμετρία, την τοπολογία και την θεωρία κόμβων, ενώ ο Τσίμερμαν για τη σημαντική συνεισφορά του στη γεωμετρία και τη θεωρία αριθμών, συμπεριλαμβανομένης της Εικασίας André–Oort.

Ο Τσίμερμαν έχει συνεισφέρει επίσης στην Εικασία του Χοτζ, έναν τομέα που σχετίζεται με ένα από τα Επτά Προβλήματα της Χιλιετίας, για τα οποία προσφέρονται 1 εκατομμύριο δολάρια σε όποιον καταφέρει να λύσει κάποιο από αυτά.

Μαζί με τον συνάδελφό της, Τζος Τσαλ, η Γουάνγκ απάντησε σε προεκτάσεις ενός προβλήματος που έθεσε αρχικά ο Ιάπωνας μαθηματικός Σοΐτσι Κακέγια το 1917 και είναι γνωστό ως «το πρόβλημα του Kakeya»: Αν περιστρέψεις ένα μολύβι έτσι ώστε να κάνει μια πλήρη περιστροφή, ποιο είναι το μικρότερο εμβαδόν που καταλαμβάνει; Αν και το αρχικό δισδιάστατο ερώτημα απαντήθηκε το 1928, η Γουάνγκ και ο Τσαλ απέδειξαν την τρισδιάστατη εικασία Kakeya, σε μία μελέτη που δημοσίευσαν πέρυσι. «Αν αυτή η υπόθεση συναρπάζει τόσο πολύ τον κόσμο, είναι επειδή αυτό το είδος φαινομένου εμφανίζεται φυσικά σε προβλήματα από πολύ διαφορετικούς τομείς», δήλωσε η Γουάνγκ. H ίδια, μόλις η τρίτη γυναίκα στην ιστορία που κερδίζει το συγκεκριμένο βραβείο (μετά την Μαριάμ Μιρζαχανί και την Μαρίνα Βιαζόφσκα), προέτρεψε τους πάντες να κυνηγούν με θάρρος αυτό που αγαπούν.

Από την πλευρά του ο Ντενγκ, ένας 37χρονος καθηγητής Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, τιμήθηκε για το έργο του στην επίλυση ενός άλλου προβλήματος, επίσης ενός και πλέον αιώνα. Το 1900, ο Γερμανός μαθηματικός Ντέιβιντ Χίλμπερτ έθεσε αυτό που θα γινόταν γνωστό ως το 6^ο Πρόβλημα του Χίλμπερτ: την ανάγκη για μαθηματική αξιωματική θεμελίωση της Φυσικής. Ένα κεντρικό κομμάτι αυτού του προβλήματος ήταν το πώς μπορεί να υπολογιστεί η μακροσκοπική συμπεριφορά ενός συστήματος (όπως ένα ρευστό ή αέριο) με βάση την μικροσκοπική κίνηση μεμονωμένων σωματιδίων. Ο Ντενγκ έλυσε αυτό το σκέλος του προβλήματος μελετώντας τη συμπεριφορά των αερίων. Συγκεκριμένα, απέδειξε την εξίσωση Boltzmann μέσα από την δυναμική των συγκρούσεων των μεμονωμένων μορίων ως σκληρές σφαίρες: 

\( \frac{\partial f}{\partial t}+v \cdot {\nabla}_x f = Q(f,f) \)

Ο Ντενγκ απέδειξε πώς η μακροσκοπική εξίσωση Boltzmann, που θεωρεί τα μόρια στατιστικά, προκύπτει ως το αναπόφευκτο αποτέλεσμα της νευτώνειας φυσικής που περιγράφει δισεκατομμύρια μεμονωμένα μόρια που συγκρούονται μεταξύ τους. «Είναι πραγματικά μεγάλη τιμή να βρίσκεται το όνομά μου στη λίστα, έπειτα από όλους αυτούς τους σπουδαίους μαθηματικούς που πάντα θαύμαζα», ανέφερε ο ίδιος για τη βράβευσή του.

 

Διαβάστε σχετικά: Four young mathematicians awarded the 2026 Fields Medals

Μισοάδειο ή μισογεμάτο;

Μισό ποτήρι, δύο οπτικές! Για τους περισσότερους είναι θέμα αισιοδοξίας ή απαισιοδοξίας... Για έναν μαθηματικό, όμως, είναι θέμα πλευρικών ορίων! Κι αν ούτε αυτό είναι αρκετό... μήπως να υπολογίσουμε τον όγκο με ακρίβεια;

Εσείς, ποια οπτική προτιμάτε;🍻 

Τα μαθηματικά της στρογγυλής θεάς

Αυτές τις ημέρες τα βλέμματα όλου του ποδοσφαιρικού κόσμου είναι στραμμένα στο Μουντιάλ. Αλήθεια όμως, χωρούν τα Μαθηματικά στο ποδόσφαιρο; Ένα γκολ μπορεί να κριθεί από μια στιγμή έμπνευσης, ένα λάθος, μια απόκρουση ή ένα χιλιοστό του δευτερολέπτου. Όμως πίσω από αυτή την απρόβλεπτη ομορφιά υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος μαθηματικών σχέσεων.

⚽ Η γεωμετρία της μπάλας

Η ίδια η «στρογγυλή θεά» είναι ένα μικρό μάθημα γεωμετρίας. Η κλασική ποδοσφαιρική μπάλα που γνωρίσαμε για δεκαετίες αποτελείται από 12 πεντάγωνα και 20 εξάγωνα. Τα πολύγωνα αυτά συνδυάζονται ώστε να δημιουργήσουν ένα σχήμα που πλησιάζει όσο γίνεται περισσότερο τη σφαίρα. Θυμίζει, λοιπόν, το κόλουρο εικοσάεδρο, ένα από τα αρχιμήδεια στερεά.

 

🪃 Η καμπύλη ενός φάλτσου σουτ

Πώς γίνεται ένας ποδοσφαιριστής να κάνει τη μπάλα να αλλάξει πορεία στον αέρα και να ξεγελάσει τον τερματοφύλακα; Η απάντηση βρίσκεται στη Φυσική και τα μαθηματικά της κίνησης.

Το φάλτσο δημιουργείται κυρίως από την περιστροφή (spin) που δίνει ο ποδοσφαιριστής στη μπάλα τη στιγμή της επαφής. Αν το πόδι δεν χτυπήσει το κέντρο της μπάλας αλλά λίγο πλάγια, τότε της μεταδίδει γωνιακή ταχύτητα. Αυτή η περιστροφή, σε συνδυασμό με τη ροή του αέρα, προκαλεί το φαινόμενο Μάγκνους, με αποτέλεσμα η τροχιά να καμπυλώνει. Ένα φάουλ του Κριστιάνο Ρονάλντο ή ένα σουτ του Μέσι που φαίνεται να αγνοεί τους νόμους της ευθείας γραμμής δεν είναι μαγεία. Είναι η συνάντηση της τεχνικής του ποδοσφαιριστή με τους νόμους της Φυσικής.

Η τροχιά της μπάλας μπορεί να περιγραφεί με εξισώσεις που λαμβάνουν υπόψη:

• την αρχική ταχύτητα
• τη γωνία του σουτ
• τη δύναμη της βαρύτητας
• την αντίσταση του αέρα
• την περιστροφή της μπάλας.

Μια ποδοσφαιρική φάση διάρκειας λίγων δευτερολέπτων μπορεί να κρύβει ένα ολόκληρο μαθηματικό μοντέλο.

 

🥅 Ο τρόμος του τερματοφύλακα

Το πέναλτι θεωρείται η βαρύτερη ποινή στο ποδόσφαιρο και όχι άδικα. Η μπάλα τοποθετείται στα 11 μέτρα (ή, ακριβέστερα, στις 12 γιάρδες = 10,97 m), μια απόσταση που δεν έχει επιλεγεί τυχαία. Είναι αρκετά μικρή ώστε το γκολ να είναι πολύ πιθανό, αλλά όχι βέβαιο. Στατιστικά, περίπου το 75% των πέναλτι καταλήγουν σε γκολ, ποσοστό που θεωρείται ιδανική ισορροπία μεταξύ τιμωρίας και αβεβαιότητας. Γι’ αυτό μπορούν να μας διαβεβαιώσουν και η στατιστική και κάποιοι εύκολοι υπολογισμοί. Η ποινή θα έπρεπε να είναι βαριά, δηλαδή να είναι σχεδόν γκολ, αλλά όχι και 100%, για να υπάρχει ενδιαφέρον. Έχουν, λοιπόν, επιλέξει μια πιθανότητα κοντά στο 75%. Αυτό έχει αποδειχτεί ότι διατηρείται από πολλές στατιστικές μετρήσεις σε πρωταθλήματα υψηλού επιπέδου και διοργανώσεις, όπως το Παγκόσμιο και το Ευρωπαϊκό. Μετράμε, δηλαδή, πόσα πέναλτι δόθηκαν και πόσα από αυτά μπήκαν γκολ.

Μπορούμε, όμως, να φτάσουμε στο ίδιο αποτέλεσμα και με άλλον τρόπο. Όταν το τέρμα έχει άνοιγμα 7,32 μέτρα και ύψος 2,44, η επιφάνειά του είναι περίπου 18 τετραγωνικά μέτρα. Ένας τερματοφύλακας σε μουντιαλικό επίπεδο έχει περίπου 2 μέτρα ύψος και το άνοιγμα των χεριών του φτάνει επίσης τα 2 μέτρα, άρα καλύπτει περίπου 4 τετραγωνικά μέτρα, δηλαδή το 22% της επιφάνειας του τέρματος. Άρα μένει το 78% ακάλυπτο, ποσοστό κοντά στο 75%. Ίσως θα έπρεπε η μπάλα να στηνόταν κάπου μισό μέτρο πιο πίσω για να είναι τα πράγματα πιο δίκαια. Διότι είναι και ο χρόνος αντίδρασης του τερματοφύλακα που πρέπει να λογαριαστεί. Στα πέναλτι, η μέγιστη ταχύτητα της μπάλας φτάνει τα 120-130 χιλιόμετρα την ώρα, αλλά ο μέσος όρος είναι περίπου 100 χιλιόμετρα την ώρα. Για να διανύσει η μπάλα την απόσταση των 11 μέτρων, αυτό δίνει κατά προσέγγιση χρόνο 0,4 δευτερόλεπτα. Ένας άνθρωπος χρειάζεται 0,2 δευτερόλεπτα για να αντιληφθεί προς τα πού κατευθύνεται η μπάλα, άρα του μένουν 0,2 ακόμη για να αντιδράσει. Αλλά η εκτίναξη ως τη γωνία του, που είναι σε απόσταση 3,66 μέτρων με ταχύτητα 40 χιλιόμετρα την ώρα, χρειάζεται χρόνο 0,33 δευτερολέπτων. Γι’ αυτό συχνά βλέπουμε τους τερματοφύλακες να έχουν από πριν αποφασίσει προς τα πού θα πέσουν.

 

📚 Οι πάσες ως μαθηματικό δίκτυο

Μια ποδοσφαιρική ομάδα δεν είναι απλώς 11 παίκτες που κινούνται στο γήπεδο. Είναι ένα δίκτυο σχέσεων. Κάθε πάσα συνδέει δύο παίκτες. Αν σχεδιάσουμε τους παίκτες ως σημεία και τις πάσες ως γραμμές, δημιουργούμε ένα μαθηματικό αντικείμενο που ονομάζεται γράφημα ή γράφος (graph).

Με τη βοήθεια της θεωρίας γραφημάτων (graph theory) μπορούμε να μελετήσουμε:

• ποιος παίκτης συμμετέχει περισσότερο στο παιχνίδι
• ποιος αποτελεί τον «κόμβο» της ομάδας
• πώς μεταφέρεται η μπάλα
• πού εμφανίζονται αδυναμίες στην άμυνα.

Έτσι, μια ομάδα μπορεί να μελετηθεί, όχι μόνο με το μάτι του προπονητή, αλλά και με τη γλώσσα των Μαθηματικών.

 

📊 Γιατί το ποδόσφαιρο είναι τόσο απρόβλεπτο;

Σε αντίθεση με αθλήματα όπου οι καλύτερες ομάδες κερδίζουν συχνότερα, το ποδόσφαιρο έχει έντονο το στοιχείο της τύχης. Ένα παιχνίδι μπορεί να κριθεί από ένα πέναλτι, μια κόντρα, ένα δοκάρι ή ένα λάθος του τερματοφύλακα. Κι αυτό γιατί το ποδόσφαιρο έχει σχεδιαστεί έτσι, που να μπαίνουν σχετικά λίγα γκολ και να μην κερδίζει πάντα ο καλύτερος. Η στατιστική ανάλυση μεγάλου αριθμού αγώνων έχει δείξει ότι το ποδόσφαιρο είναι από τα πιο απρόβλεπτα ομαδικά αθλήματα ως προς το αποτέλεσμα.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν μαθηματικά. Αντίθετα, οι σύγχρονες ομάδες χρησιμοποιούν:

• πιθανότητες για την αξιολόγηση των ευκαιριών
• στατιστική για την ανάλυση των παικτών
• μαθηματικά μοντέλα για την πρόβλεψη αποτελεσμάτων
• ανάλυση των κινήσεων των παικτών για τη βελτίωση της τακτικής τους.

Για παράδειγμα, μια φάση δεν αξιολογείται πλέον μόνο ως «μπήκε ή δεν μπήκε γκολ». Υπάρχει η έννοια των expected goals (xG), δηλαδή η πιθανότητα μια συγκεκριμένη προσπάθεια να καταλήξει σε γκολ, ανάλογα με τη θέση του σουτ, τη γωνία, την πίεση των αμυντικών και άλλα δεδομένα.

 

🪄 Μαθηματικά και μαγεία μαζί

Ίσως τώρα αναρωτηθείτε: «Αν όλα μπορούν να μετρηθούν, μήπως χάνεται η μαγεία του παιχνιδιού;». Η απάντηση είναι μάλλον το αντίθετο. Τα Μαθηματικά δεν μπορούν να προβλέψουν με βεβαιότητα ένα απρόβλεπτο παιχνίδι. Δεν μπορούν να υπολογίσουν το πάθος μιας ομάδας ή την έμπνευση ενός παίκτη τη στιγμή που αποφασίζει να σουτάρει αντί να δώσει πάσα. Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το πραγματικό μεγαλείο της «στρογγυλής θεάς»: ότι όσο περισσότερο την αναλύεις με τα Μαθηματικά, τόσο περισσότερο συνειδητοποιείς πως πάντα θα αφήνει χώρο και για το απρόσμενο. Αυτό είναι που κάνει το ποδόσφαιρο να μας συναρπάζει εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα!

Ο γρίφος των κλειδιών

Από 100 κλειδιά, το ένα μόνο είναι κατάλληλο για να ανοίξει μια πόρτα. Τα κλειδιά δοκιμάζονται το ένα μετά το άλλο (χωρίς να ξαναχρησιμοποιήσουμε κλειδί το οποίο έχει ήδη χρησιμοποιηθεί). 

Ποια είναι η πιθανότητα το σωστό κλειδί να βρεθεί στην 1η δοκιμή; Ποια η πιθανότητα το σωστό κλειδί να βρεθεί στην 100ή δοκιμή;

"Ο άνθρωπος που μετρούσε την άμμο"

Το βιβλίο της Gillian Bradshaw από τις Εκδόσεις Μίνωας

Ο νεαρός λόγιος Αρχιμήδης περνάει τα τρία καλύτερα χρόνια της ζωής του στο Μουσείο του Πτολεμαίου, στην Αλεξάνδρεια. Εκεί μιλάει και σκέφτεται όλη μέρα, μοιράζεται ιδέες και πληροφορίες με τα μεγαλύτερα μυαλά του κόσμου και νιώθει πως βρίσκεται στον παράδεισο. Όταν όμως μαθαίνει ότι ο πατέρας του είναι άρρωστος και οι Συρακούσες, η γενέθλια πόλη του, είναι σε πόλεμο με τους Ρωμαίους, αναγκάζεται να γυρίσει πίσω και να δουλέψει ως βασιλικός μηχανικός επιφορτισμένος με την κατασκευή καταπελτών. Στην πολιορκημένη πόλη θα βρει φήμη και απώλεια, έρωτα και πόλεμο, πλούτο και προδοσία - τίποτα απ' αυτά όμως δεν τον συγκινεί τόσο, όσο η θεία ομορφιά των μαθηματικών. (ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ).