Εξήγησέ μου τις λογικές πύλες στην Άλγεβρα Boole και τα διαγράμματα Venn... the Halloween way! 🎃🧮✨
![]() |
| Πηγή εικόνας: Facebook|IFLScience |
🧠 Με περισσότερους από 200 γρίφους μαθηματικής
λογικής, ο κορυφαίος αριστοτέχνης του είδους, Raymond Smullyan μας προκαλεί
να δοκιμάσουμε την οξύνοιά μας!
📚 Οδηγός στις περιπέτειες του βιβλίου «Ο Σατανάς,
ο Cantor και το Άπειρο»
είναι ο Μάγος, ένας σπεσιαλίστας της λογικής ο οποίος κατοικεί στο Νησί των
Ιπποτών και των Απατεώνων και μας μαθαίνει τα τεχνάσματα να ανακαλύπτουμε ποιοι
κάτοικοι του νησιού λένε αλήθεια και ποιοι ψέματα. Κατόπιν, μας παίρνει μαζί
του στους Τόπους της Λογικής, στον πλανήτη Ογκ, στο Νησί της Μερικής Σιωπής και
σε μια χώρα όπου νοήμονα ρομπότ ανακατασκευάζουν θορυβωδώς τον εαυτό τους και
άλλα νοήμονα ρομπότ. Έπονται μερικά αινίγματα σχετικά με το περίφημο Θεώρημα του
Gödel και κάποια
παράδοξα για τις πιθανότητες, την τύχη και το χρόνο. Στη συνέχεια, ο Μάγος μάς
ξεναγεί σε ένα ταξίδι στο Άπειρο και μας παρουσιάζει τις νοητικές συλλήψεις του
μεγάλου μαθηματικού Georg Cantor. Στο τέλος του ταξιδιού -και του βιβλίου- ο
Σατανάς καταστρώνει έναν «διαβολικό» γρίφο, ελπίζοντας ότι έτσι θα εξαπατήσει
κάποιον μαθητή του Cantor.
🧮 Το βιβλίο φαίνεται από το ξεκίνημά του ότι θα
ενθουσιάσει τους αναγνώστες κάθε ηλικίας και ανεξαρτήτως ικανότητας επίλυσης
γρίφων, αφού στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης ξεκινά έτσι: «Γεια σας και πάλι! Να ένας μικρός γρίφος για σας. Ας
υποθέσουμε πως σας δίνω δύο χαρτονομίσματα των δέκα δολαρίων και ότι συμφωνείτε
με το ακόλουθο: Θα κάνω μια δήλωση. Εάν η δήλωση είναι ψευδής, τότε υπόσχεστε
να μου επιστρέψετε το ένα χαρτονόμισμα και να κρατήσετε το άλλο. Και αν η
δήλωση είναι αληθής, τότε θα κρατήσετε και τα δύο χαρτονομίσματα. Δέχεστε;
Φαίνεται να σας συμφέρει, έτσι δεν είναι; Θα πάρετε τουλάχιστον το ένα από τα
χαρτονομίσματα, μπορεί και τα δύο! Τι καλύτερο; Λοιπόν, θα δεχόσασταν την προσφορά
μου; Η απάντηση είναι "όχι"! Γιατί; Διότι, αν τη δεχόσασταν, θα
μπορούσα να κάνω μια δήλωση τέτοια, ώστε ο μόνος τρόπος που θα είχατε για να
κρατήσετε το λόγο σας θα ήταν να μου δίνατε οποιοδήποτε ποσό -ένα
δισεκατομμύριο δολάρια, ας πούμε! Ποια δήλωση θα μπορούσα να κάνω ώστε να σας
εξαναγκάσω να μου δώσετε ένα δισεκατομμύριο δολάρια; Θα σας δώσω την απάντηση
αργότερα. (Παρεμπιπτόντως, αυτός είναι ο πιο διαβολεμένος γρίφος που έχω ποτέ
επινοήσει!)».
❓ Μπορείτε να λύσετε το γρίφο αυτό; Αν όχι... Ο Raymond Smullyan γράφει: «Μια τέτοια δήλωση είναι: “Ή θα μου επιστρέψετε ένα από τα δύο χαρτονομίσματα των δέκα δολαρίων, ή θα μου δώσετε ένα δισεκατομμύριο δολάρια”. Αν η δήλωση ήταν ψευδής, θα έπρεπε να μου επιστρέψετε ένα από τα δύο χαρτονομίσματα, όπως συμφωνήσαμε. Αλλά, πράττοντας αυτό, θα καθιστούσατε αληθές το ότι “ή θα μου επιστρέφατε ένα από τα χαρτονομίσματα ή θα μου δίνατε ένα δισεκατομμύριο δολάρια”, οπότε η υπόθεση πως η δήλωση είναι ψευδής καταλήγει σε αντίφαση. Άρα η δήλωση πρέπει να είναι αληθής, οπότε ισχύει αυτό που λέει: Δηλαδή ή μου επιστρέφετε ένα χαρτονόμισμα ή μου δίνετε ένα δισεκατομμύριο δολάρια. Αλλά έχουμε συμφωνήσει ότι, αν η δήλωση είναι αληθής, δεν πρέπει να μου επιστρέψετε κανένα χαρτονόμισμα -πρέπει να τα κρατήσετε και τα δύο! Οπότε δεν έχετε άλλη λύση από το να μου δώσετε ένα δισεκατομμύριο δολάρια. Πονηρό, έτσι;».
δείτε τη λύση εδώ.
👉 Δείτε παρακάτω κι άλλους γρίφους του Raymond Smullyan (ελαφρώς
διασκευασμένους από εμένα) που δημοσιεύτηκαν στο «εις το άπειρον»:
Έχουμε τέσσερις κάρτες διπλής όψης, που από τη μια πλευρά έχουν γράμμα και από την άλλη αριθμό και οι οποίες είναι τοποθετημένες πάνω στο τραπέζι, όπως φαίνεται στην εικόνα.
Στην πάνω όψη κάθε κάρτας, βλέπουμε: "α", "φ", "3" και "4" αντίστοιχα. Κάποιος από την παρέα μας ισχυρίζεται ότι: "Αν από τη μια πλευρά υπάρχει φωνήεν, τότε από την πίσω πλευρά υπάρχει άρτιος αριθμός". Μπορεί να έχει δίκιο... ή και όχι. Ποιες κάρτες πρέπει να αναποδογυρίσουμε, ώστε να διαπιστώσουμε αν ισχύει αυτό που είπε ο φίλος μας;
Σημείωση: Το πρόβλημα αυτό είχε αρχικά τεθεί από το γνωστικό ψυχολόγο Peter Wason το 1966 και παρουσιάστηκε στο μεταπτυχιακό μάθημα "Ειδικά Θέματα στη Διδακτική των Μαθηματικών" της κ. Καλδρυμίδου.
Υπάρχουν τέσσερα
σπίτια, τα οποία βρίσκονται στη σειρά. Σε κάθε σπίτι κατοικεί και ένας άνθρωπος:
Ο Λάκης, ο Μάκης, ο Σάκης και ο Τάκης. Καθένας από αυτούς έχει
και έναν διαφορετικό αριθμό βιβλίων: 1, 2, 3, ή 4 βιβλία. Τα μόνα στοιχεία που
έχουμε είναι τα εξής:
Πόσα βιβλία έχει ο
καθένας;
.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=.=
Μόλις λύσετε αυτόν τον γρίφο, σας παραπέμπω να λύσετε και μια πιο δύσκολη εκδοχή του, που είναι ο γνωστός γρίφος του Αϊνστάιν.
![]() |
| Πηγή εικόνας: Alan Reed art ~ "Camels in the desert" |
"Ο Αμπντουλάχ είναι πολύ πλούσιος", είπε μια μέρα ο Αλή Μπαμπά. "Έχει τουλάχιστον 100 καμήλες!"
"Αποκλείεται", απάντησε ο Ομάρ. "Είμαι σίγουρος ότι έχει λιγότερες από 100".
"Απ' όσο ξέρω εγώ, έχει τουλάχιστον μία καμήλα", είπε ο Φαρούχ.
Αν μόνο ένας από τους τρεις έχει δίκιο, τότε πόσες καμήλες έχει ο Αμπντουλάχ;
Εκατό άτομα -χημικοί και αλχημιστές- συμμετείχαν σε ένα επιστημονικό συνέδριο. Τους ετέθη το εξής ερώτημα: Ποια ομάδα είναι πολυπληθέστερη σε αυτή τη συνάντηση (χωρίς να συμπεριλάβετε τον εαυτό σας), οι χημικοί ή οι αλχημιστές; Οι πρώτοι πενήντα απάντησαν ότι περισσότεροι ήταν οι αλχημιστές. Γνωρίζουμε ότι οι αλχημιστές λένε πάντα ψέματα, ενώ οι χημικοί πάντα αλήθεια.
Πόσοι χημικοί συμμετείχαν στο συνέδριο;
Ένας ταξιδιώτης
ναυάγησε σε κάποιο νησί, οι κάτοικοι του οποίου είναι δύο ειδών: οι τίμιοι,
που λένε πάντα αλήθεια και οι απατεώνες, που λένε πάντα ψέματα. Συναντά λοιπόν
3 κατοίκους, τον Α, τον Β και τον Γ και ρωτάει τον κάτοικο Α αν είναι τίμιος ή
απατεώνας. Η απάντηση του Α, όμως, είναι τόσο δυσνόητη που αναγκάζεται να
ρωτήσει τον Β: "Τι είπε ο Α"; Ο Β τού απαντάει: "Ο Α είπε ότι
είναι απατεώνας"! Εκείνη τη στιγμή, επεμβαίνει ο Γ και λέει στον ναυαγό: "Μην πιστεύεις τον Β, λέει ψέματα"!
Με βάση αυτές τις
πληροφορίες, μπορεί ο ναυαγός να αναγνωρίσει τις ιδιότητες των κατοίκων Α, Β
και Γ, ή τουλάχιστον κάποιων απ' αυτούς; Ποιοι είναι τίμιοι και ποιοι
απατεώνες;
Αυτό που με είχε ενθουσιάσει περισσότερο στα Μαθηματικά ως μαθήτρια και αποφάσισα, τελικά, να γίνω μαθηματικός, δεν ήταν οι υπολογισμοί, αλλά η λογική σκέψη. Όταν γνωρίζω ότι κάτι ισχύει, τι μπορώ να συμπεράνω με ασφάλεια; Μεγάλη πρόκληση αποτελούσε -και αποτελεί- για τους μαθητές η Ευκλείδεια Γεωμετρία, όπου καλείσαι να αποδείξεις μια πρόταση χρησιμοποιώντας λογικά επιχειρήματα και ουαί κι αλίμονό σου αν πεις ότι "φαίνεται από το σχήμα"... Μεγαλώνοντας, καταλαβαίνεις καλύτερα ότι, πολλές φορές, "τα φαινόμενα απατούν".
Με την κατάλληλη εκπαίδευση -συμπεριλαμβανομένης και της διδασκαλίας των Μαθηματικών- μπορούμε να μάθουμε πώς να σκεφτόμαστε λογικά, πώς να εξάγουμε σωστά συμπεράσματα και να μην πέφτουμε σε λογικές πλάνες, εφόδιο χρήσιμο για τη ζωή μας αφού τελειώσουμε το σχολείο.
Είναι, στην ουσία, λανθασμένοι συλλογισμοί που φέρνουν και άκυρα συμπεράσματα, ή συμπεράσματα για τα οποία δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι. Ένα παράδειγμα λογικής πλάνης είναι το εξής: "Τα δίδυμα αδέρφια έχουν γενέθλια την ίδια μέρα. Ο Βασίλης και ο Κώστας έχουν γενέθλια την ίδια μέρα, άρα είναι δίδυμοι". Καταλαβαίνουμε ότι αν δύο άτομα έχουν γενέθλια την ίδια μέρα, δεν είναι αναγκαστικά δίδυμα αδέρφια! Είναι έγκυρος όμως ο εξής συλλογισμός: "Τα δίδυμα αδέρφια έχουν γενέθλια την ίδια μέρα. Ο Κώστας και ο Βασίλης είναι δίδυμοι, άρα έχουν γενέθλια την ίδια μέρα". Σύμφωνα, επίσης, με τον κανόνα της αντιθετοαντιστροφής, είναι έγκυρο και το εξής: "Ο Κώστας και ο Βασίλης δεν έχουν γενέθλια την ίδια μέρα, άρα δεν είναι δίδυμοι".
Προσωπικά, προσπαθώ να μεταδώσω τον ορθολογικό τρόπο σκέψης στους μαθητές μου μέσα από το μάθημα που διδάσκω και να τους μάθω, όχι μόνο πώς να σκέφτονται, αλλά και πώς να επιχειρηματολογούν σωστά (μέσα στην τάξη ή έξω από αυτήν). Ο Άκης από το κανάλι του YouTube The Skeptic Theory εξηγεί σε πέντε βίντεο όλα όσα θέλω να πω εδώ για τις λογικές πλάνες, με τον πιο ευχάριστο τρόπο (προτείνω να τα δείτε με αυτή τη σειρά).
Logical Fallacies (Λογικά άλματα)
Πολιτικές πλάνες
Λογικές πλάνες: Η επιστροφή
Λογικές πλάνες: The skeptic theory rises
Ένας βασιλιάς οδηγεί έναν κρατούμενο μπροστά από δύο πόρτες. Η πόρτα Νο1 γράφει: "ΜΕΣΑ Σ' ΑΥΤΟ ΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΝΑΣ ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΔΙΠΛΑΝΟ ΔΩΜΑΤΙΟ ΜΙΑ ΤΙΓΡΗ". Η πόρτα Νο2 γράφει: "ΣΤΟ ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΔΥΟ ΔΩΜΑΤΙΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΝΑΣ ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΑΛΛΟ ΜΙΑ ΤΙΓΡΗ". Ο βασιλιάς λέει στον κρατούμενο ότι η μία από τις δύο επιγραφές γράφει την αλήθεια, ενώ η άλλη ψέματα. Αν ο κρατούμενος ανοίξει την πόρτα με το θησαυρό, θα ελευθερωθεί και θα φύγει με το θησαυρό δικό του, ενώ αν ανοίξει την πόρτα με την τίγρη, θα φαγωθεί.
Ποια πόρτα πρέπει να ανοίξει ο κρατούμενος αν θέλει να ζήσει;
![]() |
| (Πηγή) |
"Ο Αρχιμήδης θα μνημονεύεται όταν ο Αισχύλος θα έχει ξεχαστεί, γιατί οι γλώσσες πεθαίνουν, ενώ οι μαθηματικές ιδέες είναι αθάνατες. Ίσως η αθανασία είναι μια ανόητη λέξη, αλλά μάλλον ο μαθηματικός έχει την καλύτερη τύχη, ό,τι κι αν αυτό σημαίνει".
(G. H. Hardy)